Bir seramik yapıştırıcı üreticisine Avrupa’dan gelen alım şartnamesinde yeni bir satır çıkıyor: “Ürününüzün EPD’sini gönderin.” Kimi firmalar bu satırı ilk kez görüyor, kimi aylardır bu belgenin peşinde. EPD, yani Çevresel Ürün Beyanı, bir ürünün üretiminden çıkış kapısına kadar çevreye etkisini standart bir formatta anlatan, bağımsız doğrulanmış bir belge.
Bu belgeye talep artıyor, çünkü AB’nin yeni Yapı Ürünleri Tüzüğü (Regulation (EU) 2024/3110) ürünlerin çevresel performansını da ürün bilgisinin parçası hâline getiriyor. Yazıda EPD’nin ne olduğunu, hangi standartlara dayandığını, tüzükte takvimin nasıl işlediğini ve imalatçının işe nereden başlayabileceğini topladık.
EPD tam olarak ne?
EPD, ürünün çevresel etkilerini ölçülmüş verilerle gösteren bir beyan. Etkiler arasında iklim değişikliğine katkı (kg CO2 eşdeğeri), enerji ve su kullanımı, atık miktarı gibi göstergeler yer alıyor. Beyan, bir program işletmecisi tarafından yayımlanıyor ve bağımsız bir doğrulayıcı tarafından kontrol ediliyor.
Bu belge pazarlama broşürü değil. Hesaplama yöntemi, hangi kaynakların hesaba katıldığı ve hangi varsayımların kullanıldığı belgede açıkça yazıyor. Alıcı iki ürünün EPD’sini yan yana koyup karşılaştırabiliyor, çünkü ikisi de aynı kurallara göre hazırlanmış oluyor.
Hangi standartlara dayanıyor?
Üç başlık bilmek yeterli:
- ISO 14040 ve ISO 14044 yaşam döngüsü değerlendirmesinin (LCA) yöntemini tarif ediyor. EPD’nin sayıları bu hesaptan geliyor.
- ISO 14025 üçüncü taraf doğrulamalı çevresel beyanın kurallarını koyuyor.
- EN 15804 yapı ürünleri için ortak ürün kategori kurallarını veriyor. Yapı sektörüne satan imalatçının EPD’si bu standarda göre hazırlanıyor.
Ürün kategori kuralları (PCR) hangi ürünün hangi sınırlar içinde hesaplanacağını belirliyor. Aynı kategoriden iki firma aynı kurallarla hesap yaptığı için sonuçlar kıyaslanabiliyor.
AB Yapı Ürünleri Tüzüğü ne getiriyor?
Tüzük AB Resmî Gazetesi’nde 18 Aralık 2024’te yayımlandı. Metne göre büyük bölümü 8 Ocak 2026’dan itibaren uygulanıyor. Cezalara ilişkin madde (Madde 92) ise 8 Ocak 2027’den itibaren geçerli olacak.
Ürün bazlı yükümlülüklerin takvimi daha kademeli. Tüzüğün gerekçe bölümü, bir ürün ailesi için yükümlülüklerin ilgili uyumlaştırılmış teknik şartnamenin yürürlüğe girmesinden 12 ay sonra zorunlu olacağını söylüyor. Yani her ürün grubunun tarihi kendi standardının yayımlanmasına bağlı. Dijital ürün pasaportu için de benzer bir mantık var. Üretici pasaportu, ilgili yetkilendirilmiş düzenlemenin yürürlüğe girmesinden 18 ay sonra sunmak zorunda.
Kesin tarih için ürün grubunuza ait uyumlaştırılmış standardın ve Komisyon düzenlemelerinin AB Resmî Gazetesi’ndeki durumuna bakın. Bazı özet sitelerde “her şey 2026’da zorunlu” gibi ifadeler dolaşıyor. Bunlar tüzüğün kademeli yapısıyla örtüşmüyor.
Türkiye’deki imalatçı neden ilgilenmeli?
AB’ye çimento, seramik, yalıtım, boya, metal profil ya da yapı kimyasalı satan bir firma, kendi ürününü AB’de piyasaya süren taraf olarak bu tüzüğün muhatabı sayılabiliyor. Doğrudan satmasa bile müşterisi olan Avrupalı distribütör, kendi yükümlülüğü için veriyi sizden isteyecek.
Piyasa tarafında da bir hareket var. Yeşil bina değerlendirme sistemleri (LEED, BREEAM gibi) EN 15804’e uygun EPD’leri puanlamada kullanıyor. İhaleyi alan müteahhit, projeye EPD’li ürün koyabilmek için tedarikçisinden belge bekliyor.
EPD hazırlığı adım adım nasıl ilerliyor?
Süreç firmadan firmaya değişir ancak iskelet genelde şöyle:
- Kapsamı seç. Hangi ürün ya da ürün ailesi için EPD alınacak? Ürün çeşidi çoksa temsili ürün ya da ağırlıklı ortalama kullanılabiliyor. Bunun kuralını PCR belirliyor.
- Program işletmecisini ve PCR’ı belirle. EPD’nin hangi programda yayımlanacağı, geçerlilik süresini ve doğrulama koşullarını etkiliyor. Süre programa göre değişiyor, çoğunlukla beş yıl olarak uygulanıyor. Seçtiğiniz programın kuralından teyit edin.
- Veriyi topla. Bir üretim yılı boyunca hammadde miktarları, elektrik ve yakıt tüketimi, su, fire ve atık, ambalaj, taşıma mesafeleri gerekiyor.
- LCA hesabını yap. Genellikle bu işi LCA uzmanı bir danışman yürütüyor, firma veriyi ve sahayı sağlıyor.
- Bağımsız doğrulama. Doğrulayıcı hem hesabı hem belgeyi kontrol ediyor.
- Yayımla ve güncel tut. Süre dolmadan ya da üretim değişince beyanı yenilemek gerekiyor.
Zor kısım hesap değil, veri
EPD projelerinde işi uzatan şey, çoğunlukla formülün kendisi olmuyor. Firmada fatura, sayaç ve üretim kayıtları farklı yerlerde duruyor. Hammadde alımı ERP’de, enerji faturası muhasebede, fire oranı vardiya defterinde. LCA uzmanı bu parçaları birleştirmek için haftalar harcıyor.
Veriyi baştan düzenli tutan firma burada avantajlı. Ürün bazında hammadde kullanımı, tesis ve hat bazında enerji ve su sayacı, fire ve atık kaydı, sevkiyat mesafesi tutuyorsanız EPD verisinin büyük kısmı zaten elinizde demektir. Bu veri aynı zamanda karbon ayak izi hesabını ve CBAM hazırlığını da besliyor. Bir kez doğru toplanan veri üç ayrı belgeye hizmet ediyor.
Ürün bilgisini dijital olarak sunma tarafı için dijital ürün pasaportu yazımıza göz atabilirsiniz.
Ne kadar sürüyor, ne kadar tutuyor?
Süre ve maliyet ürün sayısına, veri hazırlığına ve program seçimine göre geniş aralıkta değişiyor. Tek ürün ailesi için veri hazırsa birkaç ay yeterli olabiliyor. Veri dağınıksa süre uzuyor. Maliyet de danışmanlık, doğrulama ve program ücretinden oluşuyor ve sabit bir rakam vermek doğru olmaz. Birkaç sağlayıcıdan teklif alıp kapsamı yazılı olarak karşılaştırmak en sağlıklısı. Güncel ücretleri program işletmecisinin sitesinden de kontrol edin.
İkiz Eksen bu işte nasıl yardımcı oluyor?
İkiz Eksen olarak işi ölçümden başlatıyoruz. Önce üretim ve enerji verisinin nerede durduğuna bakıyor, eksik sayaçları ve kayıt boşluklarını çıkarıyoruz. Ardından bu veriyi ERP ve raporlama katmanında düzenli akacak hâle getiriyoruz. Qera ile 550’den fazla müşteride, 15’ten fazla sektörde edindiğimiz ERP deneyimini bu aşamada kullanıyoruz. Altyapı Microsoft Azure üzerinde kuruluyor, hizmeti Türkiye genelinde anahtar teslim veriyoruz. LCA hesabını ve doğrulamayı ise alanında akredite uzmanlarla yürütüyoruz.
Hangi ürününüz için EPD’nin gerekeceğinden emin değilseniz çözümlerimize bakabilir ya da doğrudan bizimle iletişime geçebilirsiniz. Dijital ve yeşil işleri birlikte planlamak isterseniz ikiz dönüşüm sayfamız yol haritasını anlatıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
EPD zorunlu mu?
Türkiye mevzuatında genel bir EPD zorunluluğu bilmiyoruz. AB tarafında ise Yapı Ürünleri Tüzüğü iklim etkisi bilgisini ürün belgesine katıyor, takvimi ürün ailesine göre kademeli işliyor. Pratikte alıcı ve ihale şartnameleri çoğu zaman tüzükten önce belgeyi istiyor.
EPD ile karbon ayak izi aynı şey mi?
Hayır. Karbon ayak izi tek bir göstergeyi, iklim etkisini ölçüyor. EPD ise iklim etkisinin yanında enerji, su, atık gibi birçok göstergeyi, doğrulanmış ve standart bir formatta veriyor.
Her ürün için ayrı EPD mi gerekiyor?
Her zaman değil. PCR kuralları benzer ürünlerin bir grup olarak ya da temsili ürünle beyan edilmesine izin verebiliyor. Hangi ürünlerin aynı beyanda toplanabileceğini seçtiğiniz programın kuralları belirliyor.
Küçük bir firma EPD alabilir mi?
Evet. Firma büyüklüğü şart değil, veri ve doğrulama gerekiyor. Veriniz düzenliyse süreç kısalıyor ve maliyet düşüyor.
EPD’yi almak için nereden başlamalı?
Ürün seçimiyle ve hammadde, enerji, su, fire verisinin bir yıllık dökümüyle. Bu döküm hazırsa danışmanla kapsam görüşmesi çok daha net geçiyor.
Bu yazıdaki tarihler AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanan Regulation (EU) 2024/3110 metnine dayanıyor. Ürün grubunuza ait uygulama takvimini ve program ücretlerini resmî kaynaklardan ve danışmanınızdan teyit edin.
