Fabrikanın bir köşesinde karton, öbür köşesinde plastik çember, dışarıda talaş konteyneri duruyor. Atık sözleşmeleri farklı firmalarla, tartı fişleri farklı klasörlerde. Biri çıkıp “Sıfır atık sisteminiz hazır mı, kayıtlar nerede?” diye sorduğunda cevap çoğu zaman bir kişinin hafızasına ya da bir Excel dosyasına bağlı kalıyor.
Sıfır Atık Yönetmeliği sanayiciyi doğrudan ilgilendiriyor, ama okuyunca bazı ince noktalar var. Bu yazıda yönetmeliğin sanayi tesisleri için ne söylediğini, belgenin neyi kapsadığını ve kayıt işini ERP verisiyle nasıl düzene sokabileceğinizi anlatıyoruz.
Yönetmelik neyi düzenliyor?
Sıfır Atık Yönetmeliği 12 Temmuz 2019 tarihli ve 30829 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı; 9 Ekim 2021’de değişiklik yapıldı. Yetkili kurum Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Yönetmelik sıfır atığı, üretim, tüketim ve hizmet süreçlerinde atık oluşumunun önlenmesi ya da azaltılması, kaynağında ayrı biriktirme, geri dönüşüm ve geri kazanım olarak tanımlıyor.
Sistemin kurulması ve işletilmesinden sorumlu olanlar arasında sanayi tesisleri, organize sanayi bölgeleri ve sanayi siteleri de sayılıyor. OSB yönetimlerinin ayrıca sınırları içindeki sistemin kurulmasını koordine etmesi bekleniyor. Uygulama tarihleri yönetmeliğin ekindeki listeye ve geçiş hükümlerine bağlı olduğu için tesisinizin hangi gruba girdiğini metinden kontrol etmek gerekiyor.
En çok karıştırılan nokta: proses atığı
Yönetmelikteki bir hüküm sanayiciler için önemli. Sanayi işletmelerinden kaynaklanan atıklardan, içerik veya yapı olarak evsel atığa benzeyenler hariç, proses atıkları Bakanlık kriterleri belirleyene kadar sıfır atık belgesi kapsamında değerlendirilmiyor.
Bunu pratikte şöyle okumak mümkün:
- Ofis ve yemekhaneden çıkan kâğıt, cam, plastik, organik atık gibi evsel nitelikli atıklar sistemin içinde.
- Üretim sürecinden çıkan talaş, kesim artığı, kullanılmış yağ, solvent, çamur gibi proses atıkları sıfır atık belgesinin kapsamı dışında.
- Proses atıklarının yükümlülüğü ortadan kalkmıyor. Bunlar Atık Yönetimi Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuat çerçevesinde ayrıca yönetilmeye devam ediyor.
Yani “belgemiz var, atık işimiz tamam” demek eksik kalıyor. İki ayrı başlıkta kayıt tutmanız gerekiyor.
Sıfır Atık Belgesi: kim verir, kaç seviye var?
Belge, Bakanlığın Sıfır Atık Bilgi Sistemi üzerinden yürütülen bir süreçle, il düzeyinde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü tarafından değerlendiriliyor. Dört seviye var: temel, gümüş, altın ve platin. Belgenin geçerlilik süresi beş yıl.
Belgeyi almak sanayici için çoğu durumda gönüllü bir adım gibi duruyor; ancak tesisinizin yönetmelikteki uygulama listesinde olup olmadığını ve yerel idarenizin ne istediğini kendi durumunuz için teyit etmelisiniz. Seviye ölçütleri ve başvuru ayrıntıları Bakanlık duyurularıyla güncelleniyor. Güncel koşulları resmî kaynaktan okuyun.
Belgesiz de olsa kayıt neden önemli?
Sıfır atık hedefi tek başına bir mevzuat konusu değil, ticari bir konu da oluyor. Sebepleri şöyle:
- Maliyet. Ayrı biriktirilen ambalaj ve hurda gelir getirebilir; karışık atık ise bertaraf bedeli demek.
- Müşteri talebi. İhracat yaptığınız alıcılar tedarikçi anketlerinde atık ve geri dönüşüm verisi isteyebiliyor. Bu soru sürdürülebilirlik raporlamasının hemen her sürümünde yer alıyor.
- Denetim. Atık sözleşmeleri, taşıma belgeleri ve tartı kayıtları bir arada ve tutarlı olmalı.
- Hammadde kaybı. Fire oranı yüksekse sorun üretimde, atık sahasında değil.
ERP verisi atık kaydına nasıl yardım eder?
Birçok tesiste atık verisi ile üretim verisi ayrı yaşıyor. Oysa fire, hurda ve iade kayıtları zaten ERP’de var. Atığı bu zincire bağlayınca şunları görebilirsiniz:
- Hangi iş emrinde, hangi makinede, hangi vardiyada ne kadar fire çıkıyor.
- Hurda satışı ile atık bertaraf bedelinin karşılaştırması.
- Atık türüne göre aylık miktar ve maliyet.
- Atığı alan firma, sözleşme ve belge numarası eşleşmesi.
Bunun için makineden toplanan veriyi, tartı sistemini ve stok hareketlerini birleştirmek gerekiyor; ayrıntı için üretim verisinin makineden toplanması yazımıza bakabilirsiniz. Küçük bir başlangıç da yeterli: atık türlerini kodlayıp tartı çıktısını ERP’ye girmek bile aylık raporu elle derlemekten çok daha az iş çıkarır.
Sahada sık görülen üç aksaklık
Atık sözleşmesi var, tartı kaydı yok. Firma gelip alıyor, miktar ağızdan söyleniyor. Bir ay sonra kimse kaç ton gittiğini söyleyemiyor. Tartı fişini aynı gün kayda geçirmek bu sorunu büyük ölçüde çözüyor.
Aynı atığa iki ayrı ad. Depoda “hurda alüminyum”, muhasebede “metal artık”, ambar kayıtlarında “profil kırpığı” yazıyor. Raporu çıkarırken üç ayrı kalem görünüyor. Ortak bir atık türü listesi bu dağınıklığı bitirir.
Sorumlunun değişmesi. Atık işini yürüten kişi ayrılınca bilgi de gidiyor. Kayıt bir kişinin dosyasında değil, ortak bir sistemde olmalı.
Nereden başlanır?
- Tesisinizin yönetmelik kapsamındaki yerini ve yerel idarenizin beklentisini yazılı olarak netleştirin.
- Atıkları ikiye ayırın: evsel nitelikli olanlar ve proses atıkları. Her biri için sorumlu kişi atayın.
- Atık türü kodlarını sabitleyin; tartı fişi, sözleşme ve taşıma belgesini aynı kayıtta toplayın.
- Fire ve hurda hareketlerini ERP’de iş emrine bağlayın.
- İsterseniz belge başvurusunu en son adım olarak yapın; çünkü önce düzgün veri lazım.
Atık verisi ile enerji ve emisyon verisi aynı altyapıdan beslenebilir. Bu, ikiz dönüşümün pratik yüzü: ölçüm bir kez kurulur, birden fazla uyum konusunda kullanılır. İkiz Eksen olarak 550’den fazla müşteri ve 100’den fazla ERP uygulaması deneyimimizi, ölçümden yazılıma ve uyuma uzanan anahtar teslim projelerde Türkiye genelinde kullanıyoruz. Mevcut durumu birlikte çıkarmak isterseniz çözümlerimize göz atın ya da bize yazın.
Sıkça Sorulan Sorular
Sıfır atık belgesi sanayi için zorunlu mu?
Yönetmelikte belgenin kimler için zorunlu olduğu uygulama listesine ve geçiş hükümlerine bağlı. Sanayi tesisleri sistemi kurmaktan sorumlu sayılıyor. Kendi tesisiniz için durumu yönetmelik metninden ve il müdürlüğünden teyit edin.
Proses atığım belge kapsamında sayılır mı?
Yönetmeliğe göre, Bakanlık kriterleri belirleyene kadar proses atıkları sıfır atık belgesi kapsamında değerlendirilmiyor. Evsel nitelikli atıklar ise kapsamda. Proses atıklarına ilişkin diğer mevzuat yükümlülükleri sürüyor.
Belge kaç yıl geçerli, kaç seviye var?
Beş yıl geçerli. Temel, gümüş, altın ve platin olmak üzere dört seviye bulunuyor. Seviye ölçütlerini Bakanlığın güncel duyurularından kontrol edin.
ERP olmadan atık kaydı tutulur mu?
Tutulur, ama miktar büyüdükçe zorlaşır. Atık türünü, miktarı, firmayı ve belgeyi tek tabloda toplamak başlangıç için yeterli. ERP ile üretim ve fire verisine bağlamak sonraki adım.
Sıfır atık uygulaması maliyet çıkarır mı, gelir mi sağlar?
Her ikisi de olabilir. Ayrı toplanan ve satılabilen atık gelir yaratır; karışık atığın bertarafı maliyet doğurur. Rakam tesise ve atık türüne göre değiştiği için kendi kayıtlarınızla hesaplayın.
Kaynaklar: Sıfır Atık Yönetmeliği (Resmî Gazete, 12.07.2019, sayı 30829) ve 09.10.2021 tarihli değişiklik; Atık Yönetimi Yönetmeliği (Resmî Gazete, 02.04.2015, sayı 29314). Güncel yükümlülükleri ve belge ölçütlerini Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’ndan teyit edin.