Avrupa’daki alıcınızdan gelen tedarikçi anketinde şu soru artık sıradan: “Üretimde kullandığınız elektriğin ne kadarı yenilenebilir kaynaktan?” Cevabınız “şebekeden alıyoruz” ise karbon ayak izi hesabında şebeke ortalaması devreye giriyor. Cevabınız belgeli bir yeşil elektrik kaydıysa tablo değişebiliyor. Türkiye’de bu belgenin adı YEK-G.
Bu yazıda YEK-G’nin ne olduğunu, ihracatçıya neyi sağlayıp neyi sağlamadığını ve CBAM konusunda nerede dikkatli olmak gerektiğini anlatıyoruz.
YEK-G nedir?
YEK-G, Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Sistemi’nin kısaltması. Şebekeye verilen yenilenebilir elektriğin her bir megavatsaati için bir sertifika düzenleniyor: bir sertifika birimi 1 MWh üretimi temsil ediyor. Sistemi ve Organize YEK-G Piyasası’nı EPİAŞ işletiyor, düzenleyici denetim EPDK’da.
Kapsanan kaynaklar hidroelektrik, rüzgâr, güneş, jeotermal ve biyokütle. Piyasaya üreticiler, lisanslı tedarik şirketleri ve serbest tüketiciler katılabiliyor.
Mantık şu: elektrik şebekede karışıyor, hangi elektronun nereden geldiği ayırt edilemiyor. Sertifika, “bu miktar yenilenebilir kaynaktan üretildi” bilgisini elektrikten ayırıp kayıt altına alıyor. Tüketici de sertifikayı satın alıp kullandığı elektriğin o kadarını yenilenebilir olarak beyan edebiliyor.
İhracatçı neden ilgilenmeli?
Üç somut neden var.
- Müşteri talebi. Büyük alıcılar kendi tedarik zincirlerinin emisyonunu da raporluyor; tedarikçiden elektrik kaynaklı emisyon verisi istiyorlar.
- Kapsam 2 hesabı. Satın alınan elektrik kaynaklı emisyon, kurumsal karbon ayak izinde Kapsam 2 olarak geçiyor. GHG Protokolü’nde piyasa bazlı yöntem, sertifika ve sözleşme gibi belgeleri hesaba katmaya izin veriyor. Hesabı nasıl yaptığınızı raporda açıkça yazmanız gerekiyor.
- Ürün karbon ayak izi. Elektrik yoğun üretimde (döküm, plastik işleme, kimyasal, tekstil terbiye) birim ürüne düşen emisyonun büyük kısmı elektrikten geliyor olabilir. Tüketim verisi ölçülüyorsa yeşil elektrik tercihinin ürün başına etkisi hesaplanabiliyor.
Nasıl çalışıyor? Üç yol
| Yol | Ne yapılır | Dikkat |
|---|---|---|
| Sertifika satın alma | Organize YEK-G Piyasası’ndan ya da tedarikçiniz üzerinden sertifika alınır, tüketim miktarına karşılık iptal ettirilir | Hangi üretim tesisinden, hangi yıla ait olduğunu belgeleyin |
| Yeşil elektrik tarifesi | Lisanslı tedarikçi, faturaya sertifika kapsamını dahil eder | Sözleşmede sertifikanın sizin adınıza iptal edildiğini yazdırın |
| Kendi çatı GES’iniz | Tesiste üretim yapılır; üretilen elektrik kendi tüketiminize gider | Şebekeye verilen ve tesiste tüketilen kısmı ayrı ölçün; aynı megavatsaati iki kez saymayın |
Çifte sayım riski önemli. Kendi çatı GES’inizden ürettiğiniz elektriğin sertifikasını satarsanız, o elektriği artık “yeşil” diye beyan edemezsiniz. Sertifikayı hangi tarafın elinde bırakacağınıza hesabı yapmadan karar vermeyin.
CBAM tarafında dikkat edilecek yer
Burada beklentiyi doğru kurmak lazım. CBAM’da elektrik kaynaklı (dolaylı) emisyon her ürün grubu için aynı şekilde sayılmıyor. AB düzenlemesinde dolaylı emisyonlar çimento ve gübre ile elektrik ürünlerinde kapsama giriyor; demir-çelik ve alüminyumda ise şu an doğrudan emisyon esas. Üstelik yenilenebilir elektrik tercihinin CBAM hesabında “gerçek değer” olarak kabul edilmesi için doğrudan teknik bağlantı veya sözleşmeye ilişkin sıkı koşullar aranıyor. Piyasadan alınan bir sertifikanın bu koşulları kendiliğinden karşıladığını varsaymayın.
Pratik sonuç şu: YEK-G’yi CBAM’ı sıfırlayan bir araç olarak değil, müşteri raporlaması ve kurumsal ayak izi için bir araç olarak değerlendirin. CBAM kapsamındaki ürün gruplarında uygulanacak kural için AB Komisyonu’nun güncel uygulama metinlerini ve doğrulayıcınızın görüşünü alın. CBAM sürecini genel hatlarıyla CBAM kesin dönem yazımızda anlattık.
Sık yapılan üç yanlış
“Sertifika aldık, emisyonumuz sıfır.” Kapsam 2 sıfırlanabilir ama Kapsam 1 (kazan, forklift, proses gazı) ve Kapsam 3 (hammadde, nakliye) yerinde duruyor. Müşteriye “karbon nötr üretim” demek, yalnızca elektriği kapsayan bir belgeyle uyuşmuyor.
“Her yıl aynı sertifika yeter.” Sertifika belirli bir üretim dönemine ait. Raporladığınız tüketim yılıyla sertifikanın üretim dönemini eşleştirin; eski dönemin belgesiyle yeni dönemi beyan etmek denetimde sorun çıkarır.
“Fatura kesen tedarikçi hallediyor.” Tedarikçi sertifikayı iptal ettirmediyse elinizde yalnızca bir vaat var. İptal kaydının sizin adınıza ve doğru miktarda yapıldığını belgeyle görün.
Başlamadan önce yapılacak beş iş
- Tüketimi ölç. Aylık fatura toplamı yerine tesis, hat ve mümkünse ekipman bazlı elektrik verisi. Sayaç yoksa önce sayaç.
- Hedef belirle. Tüketimin tamamı mı, yalnızca ihracat ürünü hattı mı? Parça parça yeşillendirmek de mümkün.
- Maliyeti hesapla. Sertifika fiyatı piyasada oynuyor; sabit bir rakam yerine kendi tüketiminizle birkaç senaryo çıkarın ve güncel fiyatı EPİAŞ’tan teyit edin.
- Çatı GES’i değerlendir. Çatı uygunluğu, sözleşme gücü ve mevzuattaki güncel şartlar için yetkili firmadan teknik görüş alın.
- Raporu kurgula. Kapsam 2’yi hangi yöntemle hesapladığınızı, sertifika iptal kayıtlarını ve ölçüm kaynağını tek dosyada tutun. Denetçi bunu soracak.
Veri tarafı: sertifika kadar kayıt da önemli
YEK-G’de en sık takılan nokta belgenin kendisi değil, belgeyle tüketim verisinin eşleşmesi. Hangi ay, hangi tesis, kaç MWh? Muhasebedeki elektrik faturasıyla sayaç verisi tutarlı mı? Bu kayıtlar ERP’de, üretim verisiyle aynı yerde duruyorsa birim ürün başına emisyonu hesaplamak ve müşteri anketini yanıtlamak günler yerine saatler alıyor. İkiz Eksen’in ölçüm, yazılım ve uyum zincirini tek projede ele alması bu yüzden: Qera’nın 550’den fazla müşteri ve 100’den fazla ERP projesinden gelen birikimi Microsoft Azure altyapısında veri toplama ve raporlamaya dönüşüyor. Türkiye genelinde anahtar teslim çalışıyoruz; yaklaşımı metodoloji sayfamızda görebilirsiniz.
İlgili başlıklar için yeşil dönüşüm ve ikiz dönüşüm sayfalarına, karbon hesabının kendisi için Kapsam 1-2-3 rehberimize bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
YEK-G sertifikası kimden alınır?
Organize YEK-G Piyasası’ndan ya da lisanslı tedarik şirketiniz aracılığıyla. Piyasayı EPİAŞ işletiyor. Katılım şartlarını ve güncel işlem usullerini EPİAŞ’ın resmî sayfasından kontrol edin.
Bir sertifika ne kadar elektriği kapsıyor?
Bir sertifika 1 MWh’lik yenilenebilir üretimi temsil ediyor. Yıllık tüketiminizi MWh olarak bildiğiniz anda gereken sertifika miktarını hesaplayabilirsiniz.
YEK-G, CBAM maliyetini düşürür mü?
Garanti edemeyiz. CBAM’da dolaylı emisyonun kapsamı ürün grubuna göre değişiyor ve yenilenebilir elektrik için aranan koşullar sıkı. Ürün grubunuz ve doğrulayıcınızla birlikte güncel düzenlemeye göre değerlendirin.
Kendi çatı GES’im varsa ayrıca sertifika gerekir mi?
Tüketimin kendi üretiminizden karşılanan kısmı için ölçüm kaydı gerekir. Sertifika konusu, üretimi sisteme kaydettirip kaydettirmediğinize ve sertifikayı satıp satmadığınıza bağlı. Çifte sayımdan kaçınmak için kayıt akışını baştan netleştirin.
Müşterime hangi belgeyi sunmalıyım?
Genellikle sertifika iptal kaydı, tüketim verisi ve Kapsam 2 hesap yöntemi birlikte istenir. Müşterinin kendi tedarikçi kılavuzu belirleyici olduğundan önce onu isteyin.
Elektrik verinizi ve müşteri anketlerini birlikte ele alan bir yol haritası için bize yazın ya da çözümlerimize göz atın.
Kaynaklar: EPİAŞ YEK-G sayfası (epias.com.tr), EPDK, AB Komisyonu CBAM sayfaları. Rakam ve koşulları işlem öncesi resmî kaynaktan teyit edin.