Yeşil & dijital dönüşüm sözlüğü

Ekonomiyi iklim-nötr, kaynak-verimli ve döngüsel bir modele taşıma süreci. AB’nin politika dilinde, büyümeyi kaynak kullanımından ayırarak 2050’ye kadar iklim nötrlüğü hedefini içeren Avrupa Yeşil Mutabakatı ile çerçevelenir.

OECD’nin tanımıyla, dijitalleştirme (analog bilginin makine-okunur hâle getirilmesi) ile dijitalleşme (dijital teknoloji ve verinin birbirine bağlı kullanımıyla faaliyetlerin değişmesi) sonucunda ortaya çıkan ekonomik ve toplumsal etkilerin tümü.

Yeşil (2050 iklim nötrlüğü) ve dijital (2030 Dijital On Yıl) dönüşümün eş zamanlı ve birbiriyle uyumlu yürütülmesini anlatan AB politika ve strateji kavramı. İlk önemli pekiştirici belge COM(2020) 102 sayılı Yeni Sanayi Stratejisi’dir (10 Mart 2020).

Verimlilik artışının tüketimi artırarak beklenen tasarrufu kısmen ya da tamamen ortadan kaldırması. Avrupa Çevre Ajansı (EEA), dijitalleşmenin verimlilik kazanımının tek başına mutlak kaynak azaltımı garanti etmediğini bu etki nedeniyle vurgular.

Avrupa Komisyonu’nun (DG RTD) Endüstri 4.0’ı tamamlayan vizyonu. Üç sütun üzerinde durur: sürdürülebilirlik, insan-merkezlilik ve dayanıklılık. İşçi refahını ve gezegen sınırlarını teknolojinin merkezine koyarak ikiz dönüşüme insani yüzünü verir.

AB’ye ithal edilen karbon-yoğun ürünlere, içerdikleri gömülü emisyon üzerinden karbon maliyeti uygulayan mekanizma (Regulation (EU) 2023/956). Geçiş dönemi 1 Ekim 2023 – 31 Aralık 2025 (yalnızca raporlama); kesin dönem 1 Ocak 2026. Kapsam: çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik, hidrojen.

AB’yi 2050’ye kadar iklim nötr ekonomiye dönüştürmeyi ve büyümeyi kaynak kullanımından ayırmayı hedefleyen büyüme stratejisi (COM/2019/640, 11 Aralık 2019). Sekiz politika alanını kapsar ve yeşil dönüşümün çatı çerçevesidir.

2050 net sıfır hedefini yasal olarak bağlayıcı kılan tüzük (Regulation (EU) 2021/1119). 2030 için 1990’a kıyasla en az %55 net azaltım; 2040 için %90 azaltım hedefi (Climate Law değişikliği Nisan 2026’da yürürlüğe girdi).

AB’nin “üst sınır ve ticaret” (cap-and-trade) karbon piyasası: tesisler emisyonları için tahsisat alır veya satın alır. 2030 ETS hedefi 2005’e kıyasla %62; ETS2 (bina ve karayolu yakıtları) 2026’da yürürlüğe girer. ETS fiyatı CBAM bedelinin esasını oluşturur.

Bir ekonomik faaliyetin çevresel olarak sürdürülebilir sayılması için ortak sınıflandırma sistemi (Regulation (EU) 2020/852). Altı çevresel hedef tanımlar; faaliyetin bir hedefe katkı verirken diğerlerine önemli zarar vermemesi (DNSH) ve asgari güvenceleri karşılaması gerekir.

AB şirketlerinin sürdürülebilirlik bilgilerini ESRS standartlarına göre raporlamasını zorunlu kılan direktif (Directive (EU) 2022/2464, OJ 16 Aralık 2022). Temel ilkesi çifte önemliliktir. Güncel kapsam eşikleri için 2025 Omnibus paketine bakılır (yaklaşık 1.000 çalışan / €450M ciro).

CSRD kapsamındaki raporlamanın yapılacağı standart seti (Delege Tüzük 2023/2772, 31 Temmuz 2023’te kabul): ESRS 1 ve 2 (genel), E1–E5 (çevre), S1–S4 (sosyal) ve G1 (yönetişim). E1 standardı Scope 1-2-3 emisyonlarını ve ciro başına GHG yoğunluğunu zorunlu kılar.

CSRD’nin temel raporlama ilkesi: bir konu, hem şirketin finansal değerini etkilediği için (finansal önemlilik) hem de şirketin insan ve çevre üzerindeki etkisi açısından (etki önemliliği) değerlendirilir. İki yön de açıklamaya tabidir.

WRI ve WBCSD tarafından geliştirilen, kurumsal sera gazı muhasebesinin en yaygın küresel standardı. Yedi sera gazını ve emisyonları Scope 1, 2 ve 3 olarak sınıflandıran Corporate Standard’ı tanımlar; pek çok regülasyon ve standart onu referans alır.

GHG Protocol’ün emisyon kapsamları: Scope 1 doğrudan emisyonlar (sahip olunan/kontrol edilen kaynaklar); Scope 2 satın alınan enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonlar; Scope 3 değer zincirindeki diğer tüm dolaylı emisyonlar (15 kategori) — genellikle en büyük ama ölçümü en zor kalemdir.

Bir ürün ya da hizmetin tüm yaşam döngüsü boyunca (hammadde, üretim, kullanım, ömür sonu) çevresel etkilerini değerlendiren yöntem. ISO 14040:2006 ilke ve çerçeveyi, ISO 14044:2006 ise gereklilik ve kılavuzu tanımlar.

Etki odaklı sürdürülebilirlik raporlaması için en yaygın kullanılan bağımsız standart seti. GRI Evrensel Standartlar 2021 (GRI 1, 2, 3) 1 Ocak 2023’te yürürlüğe girmiştir ve paydaşlara yönelik etki açıklamasına odaklanır.

ISSB tarafından yayımlanan ilk küresel sürdürülebilirlik açıklama standartları (26 Haziran 2023, yürürlük 1 Ocak 2024). S1 genel sürdürülebilirlikle ilgili finansal açıklamaları, S2 ise iklimle ilgili açıklamaları kapsar; TCFD tavsiyelerini tam olarak içerir.

IFRS Vakfı bünyesinde kurulan ve sürdürülebilirlikle ilgili açıklama standartlarını (IFRS S1/S2) yayımlayan kurul. Amacı, sermaye piyasaları için küresel bir taban çizgisi oluşturmaktır; TCFD’nin izleme sorumluluğu da IFRS Vakfı’na geçmiştir.

Finansal İstikrar Kurulu’nun (FSB) iklim risklerinin finansal açıklaması için kurduğu görev gücü; 2017’de dört temalı tavsiyelerini yayımladı (yönetişim, strateji, risk yönetimi, metrik ve hedefler). 12 Ekim 2023’te tasfiye edildi; izleme sorumluluğu IFRS Vakfı’na devredildi.

Şirketlerin emisyon azaltım hedeflerinin Paris Anlaşması’nın 1,5°C rotasıyla tutarlılığını doğrulayan girişim. Corporate Net-Zero Standard v1.0 (28 Ekim 2021) ile başladı; v2.0 11 Haziran 2026’da yayımlandı ve Scope 1, 2, 3 hedeflerini kapsar.

Şirketlerin ve şehirlerin iklim, su ve orman verisini açıkladığı küresel çevresel açıklama platformu. 2024’ten itibaren açıklama sistemi IFRS S2 ile tam uyumlu hâle getirilmiştir.

AB’nin 2030 dijital hedeflerini belirleyen politika programı (Decision (EU) 2022/2481): %80 temel dijital beceri ve 20 milyon BİT uzmanı; gigabit ve 5G kapsama; işletmelerin %75’inde bulut/AI/büyük veri; KOBİ’lerin %90’ında temel dijital yoğunluk; %100 çevrimiçi kamu hizmeti.

Sera gazı miktarının belirlenmesi ve raporlanması için standart serisi: 14064-1:2018 kuruluş düzeyinde envanter (program-nötr), 14064-2:2019 proje düzeyinde azaltım, 14064-3 ise doğrulama ve geçerleme süreçlerini tanımlar.

Bir ürünün karbon ayak izinin (CFP) yaşam döngüsü değerlendirmesi temelinde hesaplanması ve raporlanması için ilke, gereklilik ve kılavuzları tanımlayan standart (ISO 14067:2018).

Enerji yönetim sistemi (EnMS) standardı (ISO 50001:2018). Kuruluşların enerji performansını sistematik biçimde iyileştirmesine yardımcı olur; uygulayan tesislerde IEA verilerine göre ortalama yaklaşık %11 (bazı tesislerde %30’un üzerinde) tasarruf gözlenmiştir.

Bilgi güvenliği yönetim sistemi (ISMS) için uluslararası standart (ISO/IEC 27001:2022). Dijitalleşmeyle genişleyen saldırı yüzeyini yönetmek için temel çerçevedir; mahremiyet uzantısı ISO/IEC 27701, GDPR ve KVKK uyumunu destekler.

Çevre yönetim sistemi (EMS) için en yaygın standart. 4. baskı (ISO 14001:2026) 15 Nisan 2026’da yayımlandı ve 2015 sürümünün yerini alır; dünya genelinde 670.000’i aşkın sertifikalı kuruluş için 36 aylık geçiş süresi öngörülmüştür.

Türkiye’nin AB Yeşil Mutabakatı’na uyum yol haritası (Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 2021/15, Resmî Gazete 16 Temmuz 2021). Ticaret Bakanlığı koordinasyonunda 9 başlık, 32 hedef ve 81 eylem içerir; CBAM ve sınırda karbon düzenlemesine hazırlığı kapsar.

Türkiye’nin ilk iklim mevzuatı (Resmî Gazete 9 Temmuz 2025, Sayı 32951). Net sıfır hedefini hükme bağlar ve ulusal bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kurulmasının yasal zeminini oluşturur.

Paris Anlaşması kapsamında her ülkenin emisyon azaltım taahhüdü (Nationally Determined Contribution). Türkiye güncellenmiş NDC’sini COP27’de (16 Kasım 2022) sundu; 2035 hedefini içeren NDC 3.0 ise 10 Kasım 2025’te UNFCCC’ye iletildi.

Türkiye’nin kişisel veri koruma mevzuatı (6698 sayılı, Resmî Gazete 7 Nisan 2016). Aydınlatma yükümlülüğü, veri güvenliği tedbirleri ve VERBİS kaydı gibi sorumluluklar getirir; dijital dönüşümde veri yönetişiminin temelidir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda, yalın üretim ile dijital dönüşümü (Endüstri 4.0) deneyimleyerek öğreten yetkinlik ve dijital dönüşüm merkezleri. 12 ilde faaliyet gösterir (Adana, Ankara, Bursa, Denizli, Eskişehir, Gaziantep, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya, Mersin, Samsun).

TÜBİTAK TÜSSİDE tarafından geliştirilen dijital olgunluk değerlendirme modeli. KOSGEB KOBİ Dijital Dönüşüm Destek Programı’na başvuruda, dijital olgunluğu ortaya koyan onaylı rapor için kabul edilen formatlardan biridir.